rzymskie jeden zapisujemy jak literę i dwa jak >> ech, co za nudy. Przecież to wszystko wiem. >> Może bym tak zamknął na chwilę oczy i chwilkę się >> strzbnął. >> Obudź się. Nie mamy czasu. Przejdę od razu do rzeczy. Rzymskie cyfry są wszędzie dookoła nas, nawet w tym pokoju. Widzisz je za oknem i w telewizji. Te ciągi znaków postawiono ci przed oczami, by ukryć prawdę. Jaką prawdę? Że rzymski system zapisu liczb różnił się od tego, którego nauczyłeś się w szkole.

Wyciągnij ręce, weź niebieską pigułkę, a obudzisz się z przekonaniem, że Rzymianie zapisywali czwórkę jako Iv, a 1000 jako M. Weź czerwoną, a pokażę ci całą prawdę. [Muzyka] Nawiązanie do buomerskiego dzieła popkultury mamy z głowy, więc możemy zaczynać. Używany dzisiaj rzymski system zapisu liczb opiera się na siedmiu cyfrach wyglądających jak litery I, V, X, L, C, D, M. Mają one określone wartości liczbowe od 1 do 1000.

W starożytnym Rzymie te wartości były takie same, ale tylko trzy pierwsze cyfry przez stulecia pozostawały w niezmienionej formie. Jak więc wyglądały wcześniej L, C, D i M? Żeby odpowiedzieć na to pytanie, musimy sięgnąć głębiej. Jak wiele elementów swojej kultury, cyfry Rzymianie ukrad asymilowali od etrusków. Natomiast cyfry etruskie wywodzą się z najstarszego znanego nam narzędzia do liczenia, patyka. Jeśli jakiś neolityczny pasterz chciał policzyć swoje owce, mógł liczyć je jedną po drugiej, każdą odnotowując najprostszym do wyrycia na patyku kształtem, czyli prostą kreską.

Ale liczenie później tych wszystkich kresek było niewygodne, więc co 10ą kreskę można było przekreślić drugą kreską, tworząc taki x. A co 10 x przekreślić trzecią kreską. I w ten sposób otrzymaliśmy truskie cyfry dla 1, 10 i 100. 1000 to po prostu x otoczony okręgiem, czasem obrócony. 5 to połowa 10, więc otrzymamy je przez usunięcie górnej części x. Podobnie zrobimy z setką, żeby otrzymać 50. Etruskie 500 jest nam co prawda nieznane, ale można podejrzewać, że metoda w tym przypadku była ta sama.

Także mamy cyfry etruskie. Swoje pismo etruskowie zapisywali od prawej do lewej, tak jak dziś zapisuje się pismo arabskie. I to samo robili z liczbami. Także na przykład 65 zapisaliby od prawej 50, 10 i 5. Rzymianie pisali od lewej do prawej, tak jak my. Więc żeby zapisać tę samą liczbę, mogliby zastosować lustrzane odbicie albo obrócić zapis do góry nogami. I właśnie tę drugą opcję wybrali. Dlatego rzymskie pięć od początku wyglądało jak dobrze nam znane V, a 50 jak V z kreską w środku.

Z biegiem czasu ramiona 50 się obniżały, aż w końcu cyfra wyglądała jak obrócona litera T. Pod koniec okresu republikańskiego jedno z ramion zaczęto usuwać i w ten sposób powstało dobrze nam znane L, które dopiero w pierwzym wieku naszej ery wyparło wcześniejszy symbol. Setka zmieniła się wcześniej. Najpóźniej w II wieku przed naszą erą zaczęto ją zapisywać w ten sposób. Z kolei ten symbol po dalszych uproszczeniach przybrał w końcu formę C.

Dalej mamy 500, którego wygląd u etrusków tylko zgadujemy, ale wiemy, że u Rzymian wyglądało jak ta forma obrócona o 90 stopni. Stąd bardzo blisko do litery D. I chociaż Rzymianom zdarzało się zapisywanie 500 właśnie bez tego przekreślenia, to do końca starożytności oryginalny symbol pozostał w powszechnym użytku. Natomiast 1000 nie zostawia złudzeń. Rzymianie nie używali cyfry wyglądającej jak litera M. Etruski X w kółku zapisywany szybko stał się xem objętym dwoma łukami.

Ta forma przeszła w symbol dobrze nam znany z matematyki, a z niego wykształciły się kolejne warianty, przy czym żaden z nich nie wyglądał jak m. Cyfry mamy więc załatwione. A jak Rzymianie zapisywali nimi liczby? No też niekoniecznie tak jak my. Współcześnie stosujemy mieszaną notację addytywną i subtrakcyjną. To znaczy liczby zapisujemy przez dodawanie kolejnych znaków. Ale jeśli mielibyśmy zapisać cztery takie same znaki obok siebie, to przechodzimy do odejmowania.

W zapisie osobno traktujemy setki, dziesiątki jedności. Dlatego na przykład 490 to CDXC, a nie XD. To system logiczny, ale bardzo sztywny. Rzymianie byli bardziej giętcy. Przez długi czas używali tylko notacji addytywnej, czyli zapisywali po cztery znaki obok siebie. Tak zapisana czwórka w zasadzie nie jest nam obca, bo spotykamy ją często na zegarach, czy to tych bardzo starych, czy tych stosunkowo nowych. Notacja subtrakcyjna zaczęła zyskiwać na popularności pod koniec okresu republikańskiego, ale nie wyparła wcześniejszego sposobu zapisu.

Z różnych powodów pisano czasem tak, czasem tak. nieraz nawet w obrębie jednej liczby, czego najlepszym przykładem jest oznaczenie nad wejściem 44 do Koloseum. 40 zapisane jest po naszemu XL, ale 4 już jako cztery kreski. Tutaj mamy z kolei 4C. Zwróćcie też uwagę na zapis 500 jako przekreślone D i 50 jako odwróconego T. Zdarzały się nawet większe ciągi po pięć, sześć kresek lubiksów, szczególnie na inskrypcjach nagrobnych.

W odejmowaniu też zdarzały się dziwne formy jak i X na 8 czy XI i X na 18. A tu kolejny kwiatek Ix na monetach z czasów cesarza Galena na oznaczenie 22. Podsumowując, Rzymianie nie stosowali dokładnie takich samych znaków jak my, a zasad zapisu trzymali się wybiórczo. To czego uczymy się w szkole to sterylne uproszczenie, które co prawda wystarcza do współczesnych ograniczonych zastosowań, ale nie oddaje złożoności starożytnego systemu.

Zmieniał się on w czasie. W różnych okresach stosowano też inne dodatkowe znaki, o których nawet nie wspomniałem, a o których opowiadam więcej w dodatkowym materiale dla wspierających na poziomie operatora balisty. Do grona tych osób dołączyli ostatnio Jakub Męzacki, Ciafas Kain, Norbert Hetke, Alastor, Tomasz Wiettecha i Matiiv 51, którym bardzo dziękuję. Was również zachęcam do wspierania, a także zostawienia łapki w górę, pozytywnego komentarza, subskrypcji i kliknięcia w dzwonek powiadomień.

Odwiedźcie też Parelton na TikToku, Instagramie i Facebooku. Linki w opisie. Do zobaczenia i dzięki za uwagę. M.