Herkes onun peşinde, Türkiye’nin elinde de var! Nedir? transcript

Bu birkaç gramlık mıknatıs tüm dünyada dengeleri değiştirecek bir güce sahip. Öyle ki Amerika Birleşik Devtletleri'nin onun için Eskişehir-Beylikova'ya odaklandığı konuşuldu. Hatta "Erdoğan'dan buraları istiyorlar" iddiası bile ortaya atıldı. Çünkü küresel rekabet giderek bu küçük mıknatısın etrafında şekilleniyor ve onu tek bir ülke kontrol ediyor. Peki nasıl oluyor da bir mıknatıs güç mücadelesinin parçasına dönüşüyor?

Dünyanın iki büyük gücü karşı karşıya gelirken Türkiye bu rekabetin neresinde? Gelin dünyanın en kritik güç savaşlarından birinin perde arkasına Eskişehir-Beylikova 'ya da değinerek bakalım. Şimdi önce kritik öneme sahip nadir toprak elementlerine bir göz atalım. Bu elementler hemen her yüksek teknoloji ürününde önemli bir rol oynuyor. Kullanım alanı teknolojideki ilerleme ile birlikte hızla genişliyor ve bu da stratejik değerini artırıyor. Örneğin neodimyum; 17 nadir toprak elementinden birisi ve özellikle mıknatıs üretiminde kullanılıyor.

Gelelim o çok konuşulan mıknatısa. Adı biraz uzun. Neodimyum demir bor mıknatısı. Bunu bir kez söyleyelim sonra ona "güçlü mıknatıs" diyelim. Çünkü onu özel kılan bir şey var. Çok küçük bir hacme çok yüksek manyetik performansı sığdırabiliyoruz. Yeni nesil elektrikli otomobillerin motorlarında kullanılıyor ve özelliği farklı. Ferrit tipi mıknatıslar kullanıyor ama bu motorun aynı gücü elde etmek için çok büyümesine yol açıyor.

Ya da daha karmaşıklaşmasına yol açıyor. Gene motor büyür ve daha fazla enerji harcarsın. Elimdeki bu mıknatıs sadece 5 gram. Ama uygun koşullar oluştuğunda kendi ağırlığının yaklaşık 640 katına kadar çekme kuvveti oluşturabilen neodimyum mıknatıslar var. Yani 5 gramlık küçücük bir parça yaklaşık 3 kiloluk bir yükü tutabilecek güce ulaşıyor. İşte bu güç elektrik motorlarında daha küçük mıknatıslarla daha yüksek performans alınmasını sağlıyor.

Motor küçülüyor, hafifliyor ve aynı işi daha az hacimde yapabiliyor. Bu küçük mıknatısın kullanım alanı yalnızca otomobillerle sınırlı değil. Kullanım alanları arasında savaş uçakları da var, savunma sistemleri de. Şu anda konuştuğumuz bu laptopun ekranı nadir toprak elementi içeriyor. Aslında bizim kullandığımız birçok teknolojik cihazın içinde bu nadir toprak elementleri bulunmak zorunda. Yani küçük parça büyük iş ama asıl mesele mıknatısın kendisinden ziyade onu mümkün kılan daha uzun bir zincir. Çünkü kaynağı bulduğunuz anda iş bitmiyor ve öyle ki iş artık küresel güç mücadelesinin bir parçası.

Böyle küçücük bir parçanın Amerika ile Çin arasındaki rekabette ne işi var diye düşünebilirsiniz. Ama mesele sadece mıknatısın kendisi değil, onu yapmak için gereken malzemeler ve kullanılan teknoloji. Kaynağın niteliği, işlenmesi ve yüksek teknoloji ürünlerine dönüştürülmesi. Asıl kritik olan bunlar. Madeni yerin altından çıkarmak en kolay kısmı, asıl olan bu karışım halinde bulunan nadir toprak elementlerini ayrıştırarak endüstride kullanılabilir hale getirmek gerekiyor.

Asıl sorun bu Türkiye'de. Çok iyi bir proje yaparsınız, bilimsel proje yaparsınız ama sonuçta sadece elinizde bir tane mıknatıs olur. Ya da 10 gram neodimyum metali elde edersiniz. Bunu sizi endüstriyel ortamda, endüstriyel boyutta yapabilmeniz sizi öne geçirecektir. Gelelim işin Türkiye boyutuna. Bu tartışmanın somut adresi Eskişehir Beylikova. Burası dünyanın en ender madenlerinin bulunduğu büyük bir rezerve ev sahipliği yapıyor ve ABD ile pazarlık konusu yapıldığı iddiasıyla tartışıldı.

ABD Başkanı Donald Trump'ın Cumhurbaşkanı Erdoğan'dan burayı isteyeceği iddiası ortaya atıldı. Nadir toprak elementlerinde dünyanın en büyük 5 üreticisinden birisi olmak istiyoruz. Beylikova'daki nadir toprak elementleri sahasının herhangi bir ülkeye verilmesi asla söz konusu değildir. Resmi açıklamaya göre bölgedeki kaynak 694 milyon ton. Hatta Türkiye'ye göre Beylikova 694 milyon tonluk kaynakla Çin'deki Bayan Obo'dan sonra dünyanın ikinci büyük nadir toprak sahası.

Sanki 694 milyon malzemeyi biz çıkaracağız işte belli bir fiyatla borsadaki fiyatı üzerinden teraziye koyup satacakmışız gibi reklam yapılıyor. Ancak bu 694 milyon tonun tamamı nadir toprak değil. Bunun içindeki nadir toprak oksitlerinin yaklaşık 12,5 milyon ton olduğu belirtiliyor. Yani kaynak yer altında bulunduğu halidir. Rezerv ise işletilebilir, ekonomik ve teknik olarak işletilebilir ve yeryüzüne çıkarılabilir miktarıdır.

Arasında bir fark vardır. Yani her kaynak olduğu gibi yeryüzüne çıkarılamaz. Bir başka mesele de eldeki teknik veriler. Madem mühendisleri odasının bu konuda endişeleri var. Ne yazık ki bir şeffaflık yok. Biz madem mühendisleri odası olarak elimize bir raporu net olarak alamadık. Bu rapor kaynak raporu mudur? Rezerv raporu mudur? Şu anda kamuoyunda tartışılan bir konu bilmiyoruz. Üstelik mesele yalnızca miktarda değil, bu kaynağın içinde hangi elementlerin hangi oranlarda bulunduğu da kritik.

Türkiye 2023’te Beylikova’da pilot tesisi devreye aldı. Hedef endüstriyel ölçeğe geçmek. Ama asıl soru yine aynı zincire çıkıyor: Buradan neodimyumu çıkardığımızda biz bundan mıknatıs yapabilecek miyiz? Yaptığımız mıknatısı elektrik motorları üretiminde kullanabilecek miyiz? Yaptığımız elektrik motorlarını otomobil üretiminde veya başka alanlarda kullanabilecek miyiz? Sorun bu. Aslında tartışılması gereken bu. Yani Türkiye açısından asıl mesele toprağın altındaki rakam değil.

Katma değerin kaç aşamasının Türkiye'de kalacağı. Sadece bu benim elimde var diye de siz stratejik öneme sahip bir yer haline gelmiyorsunuz. Önemli olan bunu stratejik bir şekilde kullanabilmek. Yani bunu çıkarttınız, işlediniz ve bunu satabildiniz. Bunu tedarik zincirine sokabildiniz. Peki Beylikova'daki yatağın keşfine dair neler biliniyor? Aslında sahanın tarihi 1950'lere uzanıyor. Rezervin keşfi ise 2022'de duyuruldu.

Türkiye bu konuda Çin'le iş birliği yapıyor. İki ülke 2024'te doğal kaynaklar ve madencilik alanında bir mutabakat imzaladı. Zira bu alanda hakim güç Çin. Onların dışında Brezilya, Rusya, Vietnam, ABD ve Avustralya'da da nadir element rezervleri bulunuyor. Peki Pekin ne yaptı ve bu pazarda tartışmasız lider oldu? Nadir toprak elementleri ABD-Çin teknoloji ve ticaret savaşlarının bir cephesi. Çin dünyanın bütün nadir topraklarına sahip olmasa da bu alan onların bir nevi gizli silahı.

Ve bu birkaç yılda kurulmuş bir üstünlük değil. On yıllar boyunca büyütülen sanayi, mühendislik bilgisi ve üretim kapasitesinin sonucu. Uluslararası Enerji Ajansı'nın 2024 verilerine göre, mıknatıs için gereken nadir toprakların madenciliğinde Çin'in payı yaklaşık %60, işleme ve rafinajda %91, kalıcı mıknatıs üretiminde %94. Yani Çin'in payı cevher fabrikaya doğru ilerledikçe büyüyor. Çin 'bunu ben çok ucuza yapabiliyorum' deyince aslında bu teknoloji de unutulmuş oldu.

Hem nadir toprak elementlerini saflaştırma teknolojisi, ki çok önemli. Ve bu nadir toprak elementlerinden mıknatıs yapma teknolojisi, bu da çok önemli. Bunların hepsi, bu teknolojilerin hepsi aslında Çin'e kaymış oldu. Çin bunu devlet kalkınma politikaları içerisinde 70'lerden beri ele alıyor. Sadece madenlerin çıkartılması, bu nadir toprak elementleri dediğimiz elementlerin çıkartılması değil, aynı zamanda işlenmesi ve bunların kullanılır hale getirilmesi, bu mıknatıslar olsun.

Bu teknolojinin geliştirilmesi için büyük yatırımlar yapıyorlar. Bu üstünlüğü anlatmak için şu benzetme bir fikir verebilir. Peki Çin musluğu kısarsa ne olur? Önemli sorulardan biri bu. 4 Nisan 2025'te Çin bazı kritik nadir toprak ürünlerini ihracat lisansına bağladı. Bu bir daha satmıyorum demek değildi. Ford, mıknatıs sıkıntısı nedeniyle Chicago'daki üretimini bir hafta durdurdu. Suzuki de aynı nedenle Japonya'da üretime ara verdi.

Küçücük bir mıknatısın eksikliği otomobil fabrikalarını durdurmaya yetti. Bu yıl itibariyle mıknatıs tedarikinde tablo tamamen normale dönmüş değil. Ağustos ayında Çin'in toplam nadir toprak ihracatı artarken Amerika'ya nadir toprak mıknatısı sevkiyatı 512 tona geriledi. Bu musluk tek bir vana gibi çalışmıyor. Ürüne, müşteriye, ülkeye ve lisansa göre akış değişebiliyor. Ama bu koz Çin için de bedelsiz değil. Çin de bu tedarik zincirinin sorunsuz çalışmasından kazanan bir ülke.

Dolayısıyla tedarik zincirinin bozulması, yeterli derecede malı satamıyor olması, Çin'e de bir etkisi olacağı için, evet Çin %90'larda, 95'lerde küresel payı var, istediği her şeyi yapar. Yapar mı? Yapar, evet. Ama bunun Çin'e de bir etkisi olacaktır. Yani kontrol mekanizmasını kullandığınız zaman onun size nasıl etki ettiğini de düşünmeniz gerekecek. Uluslararası Enerji Ajansı'nın stres testine göre Çin'in en geniş kısıtlamaları tam uygulanırsa, Çin dışındaki ülkelerde yılda 6,5 trilyon dolara kadar üretim faaliyeti risk altına girebilir.

Dünyanın Çin'e bağımlılığını bir anda bitirecek başka bir mıknatıs şimdilik yok. Ama araştırmalar hızlandı. Bir yol aynı işi daha az kritik malzemeyle yapmak, bir başka yol tamamen yeni mıknatıslar geliştirmek, bir başka yarış da çevre maliyetini düşürmek. Çünkü madenin ekonomik değeri kadar onu çıkarırken ve işlerken neyi bozduğunuz da önemli. Doğanın organlarını sökme işlemi yapılıyor aslında bu işlem yapılırken. Nasıl oluyor?

Siz gidiyorsunuz mesela diyelim ki bir yerde altın alacaksınız ya da gümüş alacaksınız. Giriyorsunuz, onlar zaten belli kesimi elde edeceksiniz. Giriyorsunuz, önce açıyorsunuz. Ne yapıyorsunuz? Önce bitki örtüsünü kaldırıyorsunuz. Sonra canlı toprağı kaldırıyorsunuz. Sonra içerisinde size yeterli mineral olmayan toprak ve kayaçları kaldırıyorsunuz. Patlatma kırma işlemleri yapıyorsunuz. Sonra bunları alıp, kırıp öğütüyorsunuz. Çin'e alternatif bir zincir kurmak mümkün ama hızlı değil, ucuz da değil. Çünkü yeni madenlerin yanında işleme ve üretim kapasitesinin de kurulması gerekiyor.

Ayrıca madeni kendi ülkenizde çıkarmak da tek başına bağımsızlık sağlamıyor. Bu yüzden Amerika, yeni üreticileri kamu desteğiyle ayakta tutmaya çalışıyor. Avrupa da kritik ham maddeleri güvenceye almak için yeni mekanizmalar geliştiriyor. Ama her ülkenin bütün zinciri tek başına kurması da gerçekçi olmayabilir. Bazı ülkelerin parası vardır, teknolojisi yetmez. Bazılarının teknolojisi yeter, parası yoktur. Yani bu işbirliği mekanizmalarının arttırılması gerektiğini düşünüyorum.

Beylikova'ya geri dönelim. Türkiye için böyle bir modelin, bir zincirin başlangıcı olabileceğine değiniliyor. Yani madenin yanında işleme, yüksek saflık, mıknatıs üretimi, müşteri ve uluslararası ortaklık gerekiyor. Şimdi asıl soruyu sorabiliriz. Çin isterse Amerika'yı, hatta dünyayı mıknatıslarla tamamen durdurabilir mi? Uzmanlara göre Amerikan ekonomisinin bütünüyle kilitleneceğini söylemek abartılı. Ama kritik mıknatıs akışı uzun süre ciddi biçimde kısıtlanırsa, otomativden elektroniğe, enerjiden bazı savunma sistemlerine kadar üretim sorunları büyüyebilir. Öte yandan Çin'in gücü de sonsuz değil.

Dünyanın geri kalanı yeni tesisler kuruyor. Geri dönüşümü büyütüyor ve daha az kritik malzeme kullanan mıknatıslar arıyor. Fakat Çin'in bugün sahip olduğu büyük bir avantaj var. Rakiplerinden onlarca yıl önce madenden mıknatısa uzanan bütün sanayi zincirini kurmuş olması. Bu mıknatıs bugün dünyanın kısa sürede yerine koyamayacağı üretim sisteminin son halkası. Fakat Çin'e sonsuz bir güç vermiyor. Beylikova'da kaynak var.

Amerika'da da, Avustralya'da da. Ama bir madene sahip olmakla o madeni ekonomik güce dönüştürebilmek aynı şey değil. Türkiye açısından da asıl soru bu. Toprağın altında ne kadar cevher olduğu kadar, onu kimin işleyeceği, hangi teknolojiyle işleyeceği ve Türkiye'nin mıknatısa kadar giden zincirde ne kadar ilerleyebileceği. Çünkü nadir toprak yarışında güç yerin altında başlıyor. Ama fabrikada, laboratuvarda ve tedarik zincirinde kazanılıyor.